భారత్‌లో 5.6 కోట్ల పెండింగ్ కేసులు..

భారత ప్రజాస్వామ్యంలో న్యాయవ్యవస్థ ఒక కీలక స్తంభం. అయితే ప్రస్తుతం ఆ వ్యవస్థ తీవ్ర ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటోంది. దేశవ్యాప్తంగా పెండింగ్‌లో ఉన్న కోర్టు కేసుల సంఖ్య 5.6 కోట్లకు చేరుకోవడం పరిస్థితి తీవ్రతను తెలియజేస్తోంది. ఈ స్థాయి పెండెన్సీ ప్రజలకు న్యాయం అందే వేగాన్ని గణనీయంగా తగ్గిస్తోంది.

ఈ భారీ సంఖ్యలో ప్రభుత్వ పాత్ర ప్రధానంగా కనిపిస్తోంది. మొత్తం పెండింగ్ కేసుల్లో సుమారు 46 నుంచి 50 శాతం వరకు ప్రభుత్వానికి సంబంధించినవే ఉండటం ఆందోళన కలిగిస్తోంది. దేశంలో అతిపెద్ద కక్షిదారుగా ప్రభుత్వం వ్యవహరించడం వల్ల న్యాయ ప్రక్రియ వేగం తగ్గుతోందనే అభిప్రాయం బలపడుతోంది.

దేశ అత్యున్నత న్యాయస్థానం సుప్రీంకోర్టులో కూడా ఇదే పరిస్థితి కనిపిస్తోంది. 2026 జనవరి నాటికి పెండింగ్ కేసులు 92,828కు చేరాయి. 2025 ఫిబ్రవరి నుంచి 2026 ఫిబ్రవరి మధ్య కొత్తగా 80,471 కేసులు నమోదయ్యాయి. అయితే అదే సమయంలో కేవలం 65,752 కేసులు మాత్రమే పరిష్కరించబడ్డాయి. దీంతో పెండింగ్ కేసుల భారం మరింత పెరుగుతోంది.

ఈ సమస్య కొత్తది కాదు. ఇప్పటికే 1988లో లా కమిషన్ తన నివేదికలో ప్రభుత్వమే ప్రధాన కక్షిదారుగా మారుతోందని పేర్కొంది. 2009లో కూడా ఇదే అంశాన్ని మళ్లీ ప్రస్తావించింది. అయినప్పటికీ పరిస్థితిలో పెద్ద మార్పు కనిపించలేదు.

సుప్రీంకోర్టు స్థాయిలో కూడా సుమారు 73 శాతం కేసులు ప్రభుత్వానికి సంబంధించినవే ఉన్నాయని అంచనాలు చెబుతున్నాయి. జిల్లా కోర్టుల నుంచి హైకోర్టుల వరకు ప్రతి స్థాయిలో ఇదే ధోరణి కొనసాగుతోంది.

ప్రభుత్వం సమస్యను తగ్గించేందుకు కొన్ని చర్యలు తీసుకుంది. 2010లో నేషనల్ లిటిగేషన్ పాలసీ ప్రవేశపెట్టింది. అనవసర అప్పీలు తగ్గించాలనే లక్ష్యంతో ఈ విధానం తీసుకొచ్చారు. తరువాత డిజిటల్ ట్రాకింగ్ వ్యవస్థలు, మార్గదర్శకాలు కూడా తీసుకొచ్చింది. అయినప్పటికీ అవి పూర్తిస్థాయిలో అమలు కాలేదు.

పన్ను శాఖలు కొన్ని కేసుల్లో అప్పీలు దాఖలు చేయకుండా ఉండాలని సూచించినప్పటికీ, ఆచరణలో అవి పూర్తిగా పాటించడం లేదు. అనేక సందర్భాల్లో వరుసగా ఓడిపోయినా కూడా ప్రభుత్వం అప్పీలు కొనసాగిస్తోంది.

ఈ పరిస్థితికి ప్రధాన కారణం వ్యవస్థలో ఉన్న విధాన లోపాలు. ఒక అధికారి కోర్టు తీర్పును అంగీకరిస్తే విచారణలు ఎదుర్కొనే ప్రమాదం ఉంటుంది. కానీ అప్పీల్ దాఖలు చేస్తే అలాంటి భయం తక్కువ. దీంతో అప్పీల్ చేయడం సురక్షిత మార్గంగా మారింది.

ఈ ధోరణి వల్ల న్యాయవ్యవస్థపై భారమేగాక, సాధారణ ప్రజలకు న్యాయం ఆలస్యం అవుతోంది. 2025 ఇండియా జస్టిస్ రిపోర్ట్ ప్రకారం, దేశంలో ప్రతి మిలియన్ జనాభాకు కేవలం 15 మంది న్యాయమూర్తులు మాత్రమే ఉన్నారు. అదే సమయంలో అమెరికాలో ఈ సంఖ్య 150గా ఉంది. అలాగే జైళ్లలో ఉన్న ఖైదీలలో సుమారు 77 శాతం మంది విచారణ పూర్తికాకుండా నిర్బంధంలో ఉన్నారు.

న్యాయమూర్తులు కూడా ఈ పరిస్థితిపై ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నారు. ప్రభుత్వం ఒకవైపు న్యాయవ్యవస్థకు మౌలిక సదుపాయాలు కల్పిస్తూనే, మరోవైపు అత్యధిక కేసులు సృష్టించే కక్షిదారుగా మారుతోందని వారు పేర్కొంటున్నారు.

ఈ సమస్యకు పరిష్కారం కోసం నిర్మాణాత్మక సంస్కరణలు అవసరం. అనవసర అప్పీలను ముందుగానే వడపోసే వ్యవస్థను బలోపేతం చేయాలి. అధికారులకు రక్షణ కల్పించాలి. విధానాలు కచ్చితంగా అమలు కావాలి.

పెండింగ్ కేసుల సమస్య కేవలం న్యాయవ్యవస్థకే పరిమితం కాదు. ఇందులో ప్రభుత్వ పాత్ర కీలకం. ఈ ధోరణి మారకపోతే, న్యాయం ఆలస్యం అవుతూనే ఉండే ప్రమాదం ఉందని నిపుణులు హెచ్చరిస్తున్నారు.